Kościół w Orawce jest wyjątkowy z wielu względów. To najstarszy zachowany obiekt i jedyny drewniany zabytkowy kościół na polskiej części Orawy, z unikatową polichromią naścienną i niezwykłym  wyposażeniem.   Wśród innych bezcennych zabytków tej klasy wyróżnia go jeszcze posiadanie oraz, co istotniejsze, stosowanie zasłon wielkopostnych. Określa się je także mianem: opon (jak w  średniowieczu), chust, kurtyn lub płócien wielkopostnych. Tkaniny te służą zasłanianiu ołtarzy przez 10 dni w roku, od piątej niedzieli Wielkiego Postu do Wielkiej Środy.  Orawczańskie zasłony to aż cztery czarne tkaniny lniane malowane kolorową temperą. Najstarsza z nich datowana jest na 1676 rok, trzy pozostałe pochodzą z pocz. XIX wieku.

Z literatury przedmiotu wiemy, że tkaniny takie stosowane były od wczesnego średniowiecza. Przysłaniano ołtarze, obrazy i figury, by skupić się na przeżywaniu Męki Pańskiej, czasem oddzielały prezbiterium od nawy i symbolizowały zasłonę z jerozolimskiej świątyni, która „rozdarła się przez środek” (Łk, 23,45) kiedy Jezus skonał na krzyżu. We wczesnym średniowieczu stosowano płótna białe lub fioletowe, od XV wieku zaczęto je malować, by nadać im również dydaktyczny charakter, tak ważny wśród ludu w większości niepiśmiennego. Kościół przekazywał w ten sposób informację o Wielkim Poście, okresie przygotowania się do najważniejszego chrześcijańskiego święta jakim jest Zmartwychwstanie.

Obrazkowe kurtyny wielkopostne dzielimy na dwa zasadnicze typy: tzw. "szachownicowy" - tkanina podzielona na równe części, w każdej namalowana jedna sceny z Biblii  oraz tzw. "centralnoscenowy" - tkanina z jedną sceną lub ze sceną główną i dodatkowymi, mniejszymi.  Obecnie szacuje się, że przetrwało ich zaledwie kilkadziesiąt na świecie. Najstarsza “szachownicowa”, z 1458 r., i zarazem największa, 79m2 znajduje się w Austrii w katedrze św. Emmy w Gurk. Przedstawia 50 scen ze Starego  i 49 z Nowego Testamentu. Najbardziej znaną jest natomiast nieco mniejsza, z 90 obrazkami, Wielka Zasłona Żytawska z 1472 roku w Zittau, Niemcy. Jeżeli zaś chodzi  o “centralnoscenowe”, najstarsza a zarazem najmniejsza (5,50 m2) z nich, pochodzi z 1565 i znajduje się w Szwajcarii w Munsterlingen, największa (64,75m2) we Włoszech w Borgosesia, z 1625.  Część z wymienionych zasłon przekazano do muzeów, część eksponuje się w kościołach,  inne są stosowane do dnia dzisiejszego, zgodnie z przeznaczeniem - wiesza się je w niektórych kościołach już w Środę Popielcową, a w pozostałych w piątą czyli  Czarną Niedzielę Wielkiego Postu. W Polsce obecnie znamy pięć zabytkowych tkanin: cztery w Orawce i jedną w Jasienicy Rosielnej na Podkarpaciu.

Cztery wymienione płótna to „Pieta pod krzyżem”, „Biczowanie Chrystusa” „Pokutująca Maria Magdalena” i „Matka Boża Siedmiobolesna”. Orawskie kurtyny wielkopostne opisała po raz pierwszy nieoceniona konserwator zabytków Hanna Pieńkowska w pracy „Dekoracja wnętrza kościoła w Orawce dokumentem historii Górnej Orawy” w 1975 r. Jest to bezcenne źródło informacji, zwłaszcza że obecnie nie widać już wszystkich szczegółów malowidła.

Opona „Pieta pod krzyżem” ma 18,48 m2 powierzchni i przedstawia Matkę Bożą z Jezusem u stóp krzyża w otoczeniu aniołów z 13 narzędziami Męki Pańskiej. Zasłona wykonana została w 1676, kiedy proboszczem był Wojciech Binkowicz. Widnieje na niej monogram AB, którym sygnował przedmioty nabyte dla kościoła, być może jest fundatorem opony. Zasłania się nią nastawę ołtarza głównego. Należy do typu “centralnoscenowych,  Arma Christi”. W 2015 roku zaproszono grupę ekspertów pod kierunkiem Volkera Dudecka i Mariusa Winzelera z Muzeum w Żytawie (Niemcy) w celu zweryfikowania zasłon w Orawce, gdyż literatura przedmiotowa milczała na ten  temat. Podczas wizyty studyjnej uznano, że kurtyna “Pieta pod krzyżem” jest ósmą znaną  tego typu na świecie. Nadto w 2015 roku Łukasz Sowiński wykonał serię zdjęć przy użyciu profesjonalnego sprzętu. Dzięki nowoczesnej technice i specjalnej obróbce komputerowej najstarsza zasłona ujawniła swoją tajemnicę. Odkryto nieopisany dotąd drugi cytat umieszczony na tej zasłonie. Dzięki odpowiedniemu oświetleniu odkryto również przepiękne, żywe kolory farb temperowych użytych podczas malowania. Oświetlenie w kościele nie pozwala dostrzec tego efektu. Dopiero użycie wspomnianych technik wydobyło cały kunszt tej wspaniałej zasłony.

Trzy pozostałe tkaniny należą do typu “centralnoscenowe, scena pojedyncza”. Tkanina „Biczowanie Chrystusa” o powierzchni 12,77 m2 pokazuje Jezusa ubranego w perizonium, przywiązanego do słupa, biczowanego przez dwóch żołnierzy Piłata. Motyw przejęty jest z XVI wiecznego drzeworytu Albrechta Dürera. Kurtyna przysłaniała zwykle Grupę Ukrzyżowania na belce tęczowej, obecnie ma być wieszana zamiennie z „Pietą pod krzyżem” przed ołtarzem głównym, aby oszczędzać tkaninę najstarszą.

Zasłona „Pokutująca Maria Magdalena” ma 7,03 m2 powierzchni. Widzimy na niej świętą klęczącą wśród skał, spoglądającą ponad otwartą książkę. Ten motyw z kolei wzięto z trudno dostępnego obecnie malowidła naściennego, znajdującego się  za ołtarzem głównym w kościele w Orawce. Tkanina zasłania  zwykle nastawę ołtarza bocznego prawego. 

Najmniejsza opona „Matka Boża Siedmiobolesna” ma zaledwie 6,24 m2 powierzchni. Podziwiamy tu Matkę Bożą idącą wśród skał z siedmioma mieczami wbitymi w klatkę piersiową, będącymi symbolem siedmiu cierpień Maryi. Nawiązuje do wyobrażenia Maryi, namalowanego w medalionie w ołtarzu św. Krzyża w tymże kościele. Zasłaniano nią nastawę lewego ołtarza bocznego.

Tkaniny orawczańskie zostały przebadane i zakonserwowane na początku XXI wieku, kiedy proboszczem w Orawce był ks. Marek Młynarczyk. Zniszczone w stopniu znacznym, z powodu niewłaściwego przechowywania i upływu czasu, zostały odrestaurowane i naszyte na czarne cienkie płótno lniane, które zakupił proboszcz. Renowacja płócien polegała na oczyszczeniu przy pomocy specjalnie przygotowanych odczynników roślinnych, a następnie punktowym nanoszeniu uzupełnień temperą. Dokonali tego wybitni znawcy tematu, historycy sztuki i konserwatorzy z p. Krystyną Sokół-Gujdą na czele, zaproszeni przez ks. Młynarczyka. W latach 90 tych XX w. wieszana była tylko zasłona „Biczowanie Chrystusa”, przesłaniając ołtarz główny. Pozostałe nie były używane, a najstarsza dodatkowo bardzo zniszczona. Od czasu zakończenia renowacji, można je znów podziwiać w stosownym czasie, zgodnie z rokiem liturgicznym. 

W 2017 r. zabytkowe tkaniny  będzie można zobaczyć w soboty 1 i 8 kwietnia ( godz.10-16) oraz niedziele 2 i 9 kwietnia (godz. 12-15). W pozostałym czasie zwiedzanie na zwykłych zasadach, tj. min 15 osób, wcześniejsze zgłoszenie telefoniczne pod nr 691 204 504 lub mail Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. więcej informacji w zakładce „zwiedzanie”. Więcej o kurtynach tutaj.

 

Opracowanie: Lucyna Borczuch